ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1536
سفرنامه شاردن ( فارسى )
يك چهارم فرسنگ و پهنايش سى پاست . در جانب چپ اين كوچه چند باغ و چند مهمانسراى بزرگ واقع است . مدرسهء شيخ يوسف بنّا كه يكى از محلههاى بيرون شهر را نيز بدان نام مىخوانند در آنجاست . گرمابه و بازار و كاروانسراى آقا تيمور بيگ و باغ بزرگ مراد نيز در آن كوچه مىباشد . افزون بر همهء اينها دو قبرستان بزرگ كه در يكى چهار خانهء كوچك ساخته شده در آنجاست . در اين خانهها جسد مردگانى را كه مىخواهند به عتبات عاليات يا به مشهد منتقل كنند و در آنجا به خاك بسپارند ، به امانت مىگذارند . مردمان اين كشور نگهدارى جسد و مردگان را در خانههاى مسكونى كارى بس زشت و مذموم مىشمارند ، زيرا مرده را نجس مىدانند و خانهاى را كه مرده در آن نگهدارى شود طاعون زده و شوم مىخوانند ، و هركس در آن خانه درآيد بايد غسل كند . از اين رو مردگان را زود به خاك مىسپارند ، و اگر قصد انتقال آنان به اماكن مقدس باشد در جايى نظير اين چهارخانه به امانت مىسپارند ، و تا زمانى كه وسايل انتقال اجساد آماده نشود هيچ كس به آنجا قدم نمىنهد . در گوشهاى از قبرستان چنار كهن سال ديگرى است كه آن نيز در نظر مردم از جمله درختان فاضل است . تنهء اين درخت توخالى و همانند غارى كوچك مىباشد . در آنجا زاهدى معتكف است و روزگار را به رياضت و عبادت مىگذراند ، و آن درخت را به سبب كهن ساليش حرمت مىنهد . در همين محله كاخيست به نام قايالق كه خليفه سلطان وزير اول ساخته است ، و صومعهاى است كه آن را مير قاسم بيگ فرمانرواى اصفهان بر پا داشته است ، و گرمابهاى به آن متصل است ؛ و بالاتر ، محلهء شاه زيد است كه به نام يكى از پسران امام حسن نامگذارى شده است . و همان جا صومعهاى نيز به ياد و احترام او ساختهاند . محلهء خواجو كه آن را كوى حسن آباد نيز مىنامند در شمال دروازهء حسن آباد و مشرق خيابان خوش منظر اصفهان افتاده است . اين محله داراى هزار و صد و يازده خانه ، دوازده مسجد بزرگ و كوچك ، پانزده كاروانسرا ، برخى بزرگ و بعضى كوچك ، هشت مدرسه و بيست و يك گرمابه و دوازده بازار است . محلّهء خواجو به دو قسمت بزرگ و كوچك تقسيم مىشود . بيرون از دروازه راه نخست به بخش كوچك محله مىرسد ، و مهمترين بناهايى كه در آغاز ورود به اين بخش ديده مىشود عبارتند از